In zentempels hangt een houten plank, de han. Monniken slaan er met een houten hamer op om aan te geven dat het volgende onderdeel van de dag begint. Soms staan er twee woorden op geschreven: shoji jidai. Vrij vertaald: het leven kent geluk en ongeluk, maar wees elke dag opnieuw dankbaar dat je leeft. Het leven wacht niet tot jij er klaar voor bent.
Het is een eenvoudige boodschap, en misschien juist daarom zo makkelijk om aan voorbij te lopen. De meeste dagen voelen niet als een geschenk. Ze voelen als een reeks afspraken, taken en verplichtingen. We leven in de veronderstelling dat er altijd nog een morgen komt, waarop we eindelijk gaan doen wat we echt belangrijk vinden.
Het leven is gegeven
De schrijver van het zenboek waar deze gedachte uit komt, vertelt over zijn vader. Die overleefde als jonge soldaat een vuurgevecht waarin de mannen naast hem omkwamen. Hij sloot het verhaal altijd af met dankbaarheid dat hij er nog was. Voor hem was leven geen vanzelfsprekendheid, maar iets wat je ontvangt.
Wie zo naar het leven kijkt, ziet vanzelf een consequentie: wat je krijgt, verspil je niet. De auteur verwoordt het scherp: tijd die je doorbrengt op een manier die niet bij je wezen past, is lege tijd.
Lege tijd is geen luie tijd
Het is verleidelijk om dat te lezen als een oproep tot meer productiviteit. Harder werken, meer uit je dag halen, geen minuut verspillen. Maar dat is niet wat hier bedoeld wordt. Een drukke dag kan volkomen leeg zijn, en een stille middag op een bankje kan vol zijn.
Het verschil zit niet in hoeveel je doet, maar in waar het vandaan komt. Leeg wordt tijd wanneer we op de automatische piloot leven. Wanneer we iets doen om een ongemakkelijk gevoel te ontlopen, om aan verwachtingen te voldoen die niet de onze zijn, of omdat we niet stilstaan bij de vraag of dit is wat we willen. Vol wordt tijd wanneer wat we doen verbonden is met wat we werkelijk belangrijk vinden, ook als het klein, moeilijk of onzichtbaar is.
In de ACT (Acceptance and Commitment Therapy) noemen we dat leven vanuit je waarden. Elke dag bestaat uit talloze kleine keuzemomenten. Op elk van die momenten kun je een stap zetten in de richting van het leven dat je wilt leiden, of een stap die je daar juist van weghoudt. Meestal merken we die momenten niet eens op. Dat is precies wat de han doet: hij klinkt, en je wordt even wakker.
Alsof je leven ervan afhangt
De zentekst zegt ook dat we de dingen die we willen doen, moeten doen alsof ons leven ervan afhangt. Dat klinkt dramatisch, maar het gaat niet om haast of druk. Het gaat om heelhartigheid. Niet half aanwezig, met je hoofd al bij het volgende. Wel helemaal hier, bij dit gesprek, deze wandeling, dit werk.
En eerlijk gezegd: ons leven hángt er ook van af. Niet in de zin dat we sterven als we het niet doen, maar in de zin dat ons leven uiteindelijk bestaat uit de optelsom van deze gewone dagen. Er komt geen ander leven dan dit.
Je eigen han
Je hoeft niet in een tempel te wonen om op een houten plank te slaan. Je kunt je eigen momenten van wakker worden inbouwen. Bijvoorbeeld door jezelf ’s ochtends één vraag te stellen voordat je telefoon aangaat: wat vind ik vandaag belangrijk? Of door halverwege de dag even te pauzeren en te vragen: doe ik nu wat ik wil doen, of doe ik iets om iets anders te vermijden? En ’s avonds: waar was ik vandaag echt bij?
Het doel is niet om elke minuut perfect te besteden. Dat lukt niemand, en ook dat hoort bij het leven. Het doel is om vaker op te merken dat je kiest. Want pas als je opmerkt dat je kiest, kun je ook anders kiezen.
Dus: doe je ogen open. Wat voor soort dag maak jij er vandaag van?
Geïnspireerd op les 96, “Waardeer het feit dat je leeft, elke dag opnieuw”, uit Zen & de Japanse kunst van eenvoudig leven van Shunmyo Masuno (Boekerij).