Het verhaal dat je jezelf vertelt

Er gaat een verhaal over Harry Houdini, de beroemde ontsnappingskunstenaar. Hij zou ooit urenlang aan het slot van een gevangeniscel hebben gewerkt, zonder resultaat. Uitgeput leunde hij tegen de deur, en die zwaaide open. Hij had nooit op slot gezeten. Psychotherapeut Nancy Colier opent haar nieuwe boek Narratives met dit beeld. Vaak houdt niet het leven ons gevangen, schrijft ze, maar het verhaal dat we onszelf over ons leven vertellen. Ik herken dat dagelijks in mijn praktijk, en eerlijk gezegd ook bij mezelf. We maken voortdurend betekenis. We bepalen wat er gebeurde, waarom het gebeurde en vooral wat het over ons zegt. Iedereen loopt rond met een eigen film in het hoofd, en we gaan ervan uit dat de ander dezelfde film ziet. Dat is zelden zo.

Het verhaal als beschermer

Onze verhalen ontstaan niet zomaar. Ze zijn meestal vroeger gevormd, op een moment dat we ze nodig hadden. Een kind dat steeds hoort dat het lastig is, gaat geloven dat het lastig is. Een kind dat moet vechten om aandacht, concludeert dat het niet genoeg is. Het verhaal maakt de pijn begrijpelijk en geeft houvast. Colier benadrukt dat verhalen ook nuttig zijn. Ze beschermen ons zelfbeeld, geven richting en helpen ons tegenslag te verwerken. Zo bekeken is een verhaal een beschermer. Het probleem is dat die beschermer blijft werken, ook als de situatie allang anders is. Colier beschrijft een man die als kind met zijn moeder van plek naar plek trok, soms sliep in de auto, nooit wist wat er kwam. Als volwassene had hij een stabiel gezin en ruim voldoende geld. Toch bleef zijn verhaal: mijn leven is onveilig en niet in mijn handen. Hij zag het heden door de ogen van toen.

Waarom we eraan vasthouden

Waarom houden we vast aan een verhaal dat ons ongelukkig maakt? Colier noemt twee redenen die ik in de praktijk sterk herken.

  • De eerste is zekerheid. Een pijnlijk verhaal is tenminste voorspelbaar. “Het loopt toch altijd mis” voelt veiliger dan niet weten hoe het afloopt. Ons verstand zoekt dan actief naar bewijs, en vindt het ook. Een vrouw die als kind steeds hoorde dat ze egoïstisch was, zag zelfs haar vrijwilligerswerk als bewijs: ze haalde er voldoening uit, dus deed ze het voor zichzelf.
  • De tweede reden raakt me het meest: trouw aan het jongere zelf. Door het oude verhaal te blijven vertellen, blijft de pijn van toen erkend. Loslaten voelt dan alsof je het kind dat het zwaar had in de steek laat. Colier draait dat om. De pijn van vroeger is echt gebeurd en doet ertoe, maar je hoeft haar niet in het nu te herhalen om haar serieus te nemen. Vasthouden is eerder ontrouw aan wie je nu bent.

Twee films in één relatie

In relaties wordt het extra ingewikkeld: daar draaien twee films tegelijk. Colier, ook relatietherapeut, beschrijft stellen die over hetzelfde etentje vertellen alsof ze op een totaal ander etentje waren. Ruzies gaan dan over wiens versie klopt. Zoals zij zegt: het gaat nooit echt over de dop op de tandpasta.

Een paar inzichten die ik meeneem:

  • Wat ik denk dat de ander van mij vindt, is vaak wat ik zelf van mij vind.
    Het verhaal legt een gevoel dat ik niet wil voelen bij de ander neer.
  • Verhalen in het donker zijn het gevaarlijkst.
    Een onuitgesproken verhaal over de ander groeit ongestoord. Het uitspreken, als verhaal en niet als waarheid, maakt contact weer mogelijk.
  • Meeleven met het lijden, niet met het verhaal.
    Je kunt erkennen dat iemand pijn heeft zonder akkoord te gaan met de oorzaak die hij eraan geeft. Soms is “ik hoor hoe zwaar dit voor je is” genoeg.
  • Twee waarheden mogen naast elkaar bestaan.
    Niet: wie heeft gelijk? Maar: wat maakt dat dit voor jou zo belangrijk is?

Voor wie met geweldloze communicatie werkt, klinkt dit bekend. Het onderscheid tussen wat er gebeurde en wat we ervan maken, is precies de eerste stap.

Wat helpt

Het doel is niet om zonder verhalen te leven. Ons hoofd blijft verhalen maken, dat is hoe het werkt. Het gaat erom ze te zien als verhaal, zodat ze niet langer de regie hebben. Colier noemt drie ingrediënten.

Bewustzijn
Een paar vragen die je jezelf kunt stellen:

  • Wat gebeurde er feitelijk, en wat heb ik eraan toegevoegd?
  • Waar maakte ik de sprong van feit naar betekenis?
  • Hoe zorgt mijn verhaal ervoor dat het alleen maar op één manier kan aflopen?
  • Klopt dit verhaal nog, of beschermt het me tegen iets wat er nu niet meer is?

Mildheid
Een verhaal is bijna altijd uit pijn geboren. Wie zichzelf veroordeelt omdat hij “weer in zijn verhaal zit”, voedt het verhaal alleen maar. Het gevoel eronder verdient aandacht, het plot mag los.

Anders handelen, ook als het verhaal nog niet weg is
Je hoeft niet te wachten tot je niet meer bang bent. Doe je wat je altijd deed, dan krijg je wat je altijd kreeg. Soms verandert het verhaal pas als je de stap al hebt gezet. Colier vergelijkt het met onkruid wieden. Het komt terug, maar steeds minder sterk, en met meer ruimte ertussen.

Tot slot

Misschien is de belangrijkste vraag niet of je verhaal waar is, maar of het je nog dient. Welk verhaal vertel jij jezelf? En wat zou er gebeuren als je de deur eens probeerde, gewoon om te zien of hij op slot zit?

Bron: Colier, N. (2026). Narratives: Let go of the stories that keep you stuck. New Harbinger Publications.

Scroll naar boven