“Is het karma om de dingen te accepteren zoals ze zijn?”
Een opmerkelijke vraag van Jiddu Krishnamurti. Aanvaarding klinkt meestal als iets goeds. We leren dat we moeten accepteren wat we niet kunnen veranderen. Dat we ons niet moeten verzetten tegen wat er is. Dat we vrede kunnen vinden door los te laten.
Maar wat als ook aanvaarding een manier kan worden om ergens niet werkelijk naar te kijken?
Krishnamurti stelt in een van zijn lezingen een ongemakkelijke vraag. Hij spreekt over het woord karma, dat gebruikt kan worden om het leven te verklaren zoals het is. Iemand die rijk en succesvol is, kan zeggen: “Dat is mijn karma; ik heb het in een vorig leven verdiend.” Maar ook iemand die lijdt kan zeggen: “Dit is mijn karma. Ik moet het accepteren.” En daarmee kan het onderzoek stoppen. Het woord heeft dan een verklaring gegeven waar misschien helemaal geen inzicht in zit.
Het verschil tussen aanvaarden en berusten
Er is een subtiel verschil tussen:
“Dit is wat er nu is.” en “Dit is nu eenmaal wat er is.”
Het eerste kan een open waarneming zijn. Het tweede kan een deur sluiten.
Wanneer ik bang ben, kan ik zeggen: “Ik accepteer mijn angst.”
Maar heb ik mijn angst daarmee werkelijk gezien? Of heb ik een nieuw idee over mijn angst gemaakt? Misschien voel ik spanning in mijn lichaam. Misschien ben ik bang om afgewezen te worden. Misschien probeer ik controle te houden. Misschien zit er verdriet onder de angst. Als ik te snel zeg “ik moet dit accepteren”, kan ik al die bewegingen missen. Dan wordt acceptatie een opdracht. En zodra acceptatie een opdracht wordt, ontstaat er iets merkwaardigs:
Een deel van mij wil een ander deel van mij veranderen door het te accepteren.
Maar is dat werkelijk aanvaarding?
Het verlangen om van het probleem af te zijn
Krishnamurti wijst vaker op dit mechanisme. Wanneer er een probleem is, willen we het liefst dat het probleem verdwijnt. We zoeken een oplossing, een verklaring of een techniek. Dat is begrijpelijk. Maar soms is het verlangen om van iets af te komen precies datgene wat ons verhindert om het te onderzoeken. Denk bijvoorbeeld aan verdriet => we willen het verwerken.
Aan angst => we willen ermee leren omgaan.
Aan onzekerheid => we willen zelfverzekerder worden.
Aan eenzaamheid => we willen leren alleen te zijn.
Steeds staat er iets achter onze ervaring: dit mag anders worden.
Maar wat gebeurt er als we dat verlangen even niet volgen? Als we niet meteen proberen de angst weg te krijgen? Niet proberen het verdriet te accepteren? Niet proberen positiever te denken? Niet proberen onszelf te verbeteren? Maar gewoon kijken. Wat is hier eigenlijk gaande?
De spiegel
Misschien kun je het vergelijken met een spiegel. Wanneer je in de spiegel kijkt en je ziet iets wat je niet mooi vindt, is je eerste impuls misschien om het te veranderen: je haar zit verkeerd, je gezicht ziet er moe uit, je kleding staat je niet.
Maar de spiegel doet niets. Hij zegt niet: “Dit moet anders.” Hij zegt ook niet: “Dit moet je accepteren.”
Hij laat alleen zien wat er is. Dat is misschien wel een radicalere vorm van aandacht dan we gewend zijn. Ook innerlijk kunnen we zo kijken.
Er is boosheid.
Er is angst.
Er is jaloezie.
Er is verdriet.
Er is de behoefte om gezien te worden.
Er is de gedachte “ik ben niet goed genoeg.”
Er is de neiging om controle te krijgen.
De spiegel zegt niet: “Je moet dit veranderen.”
Maar ook niet: “Je moet dit accepteren.”
De spiegel zegt alleen: Kijk.
Zonder oordeel kijken is niet hetzelfde als niets doen
Dat kan gemakkelijk verkeerd worden begrepen. Als je alles maar accepteert, zou je passief kunnen worden. Je hoeft dan niets meer te veranderen. Onrecht wordt iets wat je moet verdragen. Ongezond gedrag wordt iets wat je moet accepteren. Problemen worden iets waar je je bij neerlegt. Maar dat is precies de vorm van passieve aanvaarding waar Krishnamurti vraagtekens bij zet. Werkelijk kijken betekent niet dat je niets doet. Integendeel.
Misschien zie je door werkelijk te kijken juist dat er iets moet gebeuren.
* Je ziet bijvoorbeeld dat je voortdurend over je grenzen gaat.
* Dat je steeds probeert anderen tevreden te stellen.
* Dat je vanuit angst keuzes maakt.
* Dat je jezelf kleiner maakt.
* Dat je vasthoudt aan een relatie, baan of overtuiging omdat je bang bent voor wat er daarna komt.
Als je dat werkelijk ziet, kan er vanzelf een andere beweging ontstaan.
Niet vanuit: “Ik moet mezelf veranderen.”
Maar vanuit: “Nu ik zie wat ik doe, kan ik misschien anders kiezen.”
Wanneer woorden ons gevangen houden
Krishnamurti eindigt zijn passage met een prachtige waarschuwing: woorden kunnen netten worden waarin we verstrikt raken. Dat geldt niet alleen voor het woord karma. Ook woorden als:
acceptatie, loslaten, ego, trauma, controle, mindfulness, zelfliefde, veerkracht
Deze woorden kunnen ons helpen maar ze kunnen ons ook gevangen houden. Want zodra we een ervaring een naam hebben gegeven, kunnen we denken dat we haar begrijpen. Terwijl het woord slechts een verwijzing is.
Het woord angst is niet de angst.
Het woord verdriet is niet het verdriet.
Het woord acceptatie is niet het daadwerkelijk aanwezig zijn bij wat er gebeurt.
Misschien begint werkelijk begrijpen daarom pas wanneer we bereid zijn om even zonder het antwoord te zijn.
En misschien is dát wel het echte keuzepunt
We denken vaak dat een keuzepunt betekent dat we moeten kiezen tussen twee mogelijkheden:
* doorgaan of stoppen
* vasthouden of loslaten
* accepteren of veranderen
Maar misschien ligt het keuzepunt nog daarvoor. Het moment waarop je merkt: Ik wil hier vanaf.
En je jezelf niet onmiddellijk volgt. Je merkt de angst op. Je merkt de behoefte aan controle op. Je merkt het oordeel op. Je merkt zelfs het verlangen op om dit allemaal te accepteren. En dan kijk je.
* Niet om jezelf te repareren.
* Niet om jezelf te verbeteren.
* Niet om iets weg te krijgen.
Maar om werkelijk te zien wat er in jou gebeurt. Want misschien ontstaat keuzevrijheid niet doordat we leren om alles te accepteren. Misschien ontstaat ze op het moment dat we niets meer hoeven te ontkennen van wat er nu is. En dan blijft er een eenvoudige, maar lastige vraag over:
Kun je kijken naar wat er in jou gebeurt, zonder er onmiddellijk iets van te willen maken?
Wil je zelf de spiegel eens ervaren, kijk op www.spiegelmodel.nl