… en wat ACT erover zegt
Stel je voor: je bent vastbesloten. Nog één keer. Dit dieet gaat lukken. Je koopt de boeken, ruimt de koelkast leeg, begint enthousiast. Een paar weken gaat het goed. Dan wordt het zwaarder. De vermoeidheid, de trek, het sociale gedoe. Langzaam glijdt het terug. En een paar maanden later sta je op de weegschaal met het gevoel dat je weer gefaald hebt.
Als therapeut hoor ik dit verhaal vaak. En steeds vaker stel ik vragen: ben jij het die faalt of is het het dieet dat de verkeerde vraag stelt?
Het probleem zit niet in het eten
In The Weight Escape, geschreven door Joseph Ciarrochi, Ann Bailey en Russ Harris, de grondlegger van het ACT-keuzepuntmodel, staat een zin die me bijblijft:
Gewichtsverlies kan nooit een doel op zich zijn. Dood is de ultieme gewichtsverliesstrategie. We willen strategieën voor het leven.
Dat klinkt scherp, maar het raakt iets wezenlijks. De meeste diëten richten zich op het probleem dat de geest heeft gedefinieerd: ik ben te dik. De oplossing die volgt is logisch: eten minder, bewegen meer. Maar ze gaan voorbij aan de vraag waarom we zo eten als we eten en waarom we steeds terugvallen. ACT stelt een andere vraag: wat staat er tussen jou en het leven dat je wilt leiden?
De kooi die je zelf bouwt
Hoofdstuk 4 van het boek beschrijft een beeld dat ik krachtig vind: de mentale kooi. De kooi wordt gebouwd door twee krachten.
De eerste is de maatschappij. Onze cultuur stigmatiseert overgewicht als wilszwakte. De dieetindustrie speelt hierop in: er zijn duizenden producten, programma’s en beloofde oplossingen, allemaal gebaseerd op de impliciete boodschap dat jij het probleem bent. Dat je faalt omdat je niet hard genoeg je best doet.
De tweede kooi-bouwer is onze eigen geest. De menselijke geest is evolutionair ontworpen als een probleemoplossende machine, voortdurend op zoek naar gevaar, voortdurend aan het beoordelen. Dat is nuttig als er een leeuw in de buurt is. Minder nuttig als diezelfde machine zich naar binnen keert en jouw lichaam als het volgende probleem identificeert.
Zijn mijn dijen te dik? Is mijn buik te groot? Ben ik te lui? Waarom lukt het mij niet?
Het probleem is niet dat deze gedachten er zijn, dat is menselijk. Het probleem is wat er daarna gebeurt.
Fusie: wanneer een gedachte een feit wordt
In ACT noemen we het fusie als onze gedachten onze waarneming en ons handelen volledig gaan domineren. We kijken niet meer naar de gedachte, we kijken door de gedachte naar de wereld. De bril is zo diep ingesleten dat we vergeten dat we hem op hebben.
Ik ben te dik wordt geen gedachte meer. Het wordt een feit. Een identiteit. En vanuit die identiteit lijkt een extreem dieet de enige logische stap.
Maar zelfs als het dieet lukt, vindt de geest altijd wel iets nieuws. Zelfs als je het gewicht kwijtraakt, worden de benen te slap, de huid te slap, het gezicht te oud. De lat verschuift. De kooi blijft.
Defusie: de tralies zien voor wat ze zijn
De uitweg is paradoxaal. Je hoeft de kooi niet te vernietigen. Je hoeft de gedachten niet weg te maken of om te buigen naar iets positiefs. Het boek zegt het mooi:
De oplossing is niet de tralies doorbreken. Het is de tralies zien voor wat ze zijn, oordelen die komen en gaan, en er gewoon doorheen lopen.
In ACT noemen we dat defusie: afstand nemen van je gedachten. Niet de gedachte geloven, maar haar herkennen. Ik merk dat ik de gedachte heb dat ik te dik ben is wezenlijk anders dan ik ben te dik. Die verschuiving, hoe subtiel ook, maakt ruimte. Ruimte om een keuze te maken. En daar komt het keuzepunt in beeld.
Van dieet naar waarden
Het keuzepuntmodel vraagt niet: hoe eet ik minder? Het vraagt: wat wil ik eigenlijk en beweegt wat ik nu doe me daartoe, of ervan weg?
Dat is een fundamenteel andere vertrekpositie. Niet het lichaam als probleem dat opgelost moet worden. Maar het leven als iets dat richting vraagt.
Wat zijn jouw waarden rondom gezondheid? Is het energie, zodat je kunt doen wat je belangrijk vindt? Vitaliteit, zodat je kunt bewegen en genieten? Verbinding, zodat je kunt eten met mensen die je lief zijn, zonder dat elk hapje een morele lading heeft?
Zodra je gezondheidsgedrag verbindt aan waarden — in plaats van aan angst voor het oordeel van de geest — verandert de motivatie van aard. Het is niet langer ik moet dit van mezelf, maar ik kies dit, omdat het past bij wie ik wil zijn.
Wat dit betekent in de praktijk
Voor mensen met een lang jojo-verleden is er nog een extra laag. Wie jarenlang in extreme patronen heeft gezeten, heeft vaak het contact met het eigen hongersignaal verloren. Het lichaam heeft een eigen wijsheid, maar die wijsheid is verstoord geraakt door jaren van regels, verboden en uitzonderingen.
ACT helpt hier op twee manieren. Ten eerste door de psychologische laag aan te pakken: de fusie met het oordeel, de angst die eetgedrag aandrijft, de controle die houvast geeft maar ook gevangen houdt. Ten tweede door mensen weer in contact te brengen met hun lichaam; niet als probleem, maar als kompas.
Praktische voeding (wat is normaal eten eigenlijk?) kan daarbij een waardevolle aanvulling zijn. Niet als nieuw dieet, maar als neutrale informatielaag naast het psychologische werk.
Tot slot
Het ‘niet goed genoeg’-verhaal is, zo schrijven de auteurs, het best bewaarde geheim op de planeet. Bijna iedereen loopt er mee rond. We praten er zelden over, omdat onze cultuur ons leert dat negatieve gedachten iets zijn om van te genezen.
Maar ACT vraagt geen genezing van gedachten. Het vraagt iets anders: herken het verhaal als verhaal en kies dan toch je richting.
Dat is, denk ik, de echte ontsnapping. Niet uit het lichaam. Maar uit de kooi die je geest heeft gebouwd.
Meer lezen? The Weight Escape is verkrijgbaar via de gebruikelijke boekhandels. Voor ACT-tools en oefeningen, zie act-werkplaats.nl .